Yuda, Israele ne Ulukuta

Icimonwa cimo icafisama mu Baibolo cilanda pa ng’anda shibili isha kwa Yakobo, abaitwa Yuda na Israele. Pa kuti ifintu fibe bwino tufwile ukubika amano ku bufumu bwa mfumu Rehoboamu, umwana wa kwa mfumu Salomo uwali imfumu ya bantu bonse aba kwa Yakobo, iyo imitundu 13 yonse pamo (ibukisheni ukuti umukowa wa kwa Yosefe walipaatukene mu Manase na Efraimu). Pa numa ya myaka 3 iya buteko bwa kwa Rehoboamu, mu 3021 AH, icalo cakwata ukupaatukana mu fiputulwa 2, Yuda ku kapinda ka ku kulyo na Israele ku Kabanga. Nomba ici cilalenga ukukansana ku bantu abengi nga fintu tutontonkanya aya mabumba ya bantu yamo yene, nangu cibe fyo aya mabumba tayabwelelemo ukufika na lelo.

Mukulandafye, amabumba yonse yabili yaile mu nshila shabo ishapusanapusana: isha bantu abaikala Yerusalemu (mu Yuda) twalishiba ukuti aba balitamfiwe ku Babiloni mu mwaka wa 3430 AH, inshita iyo Daniele aikele no kubombela imfumu shine ishatekele icalo conse: Nebukadinesa, Belishasa (bonse babili imfumu sha Babiloni ishakonkelepo), Dario, na Koresi. Pa numa ya myaka 70 (mu ciputulwa) babwelele ku Yerusalemu ku kukuula cipya cipya itempele no musumba Ba ifunde lya kukuula umusumba ne tempele lyalipeelwe kuli mfumu Koresi mu mwaka wa 3500. Yuda fye, Benjamini ne ciputulwa ca kwa Manase e bali muli ili bumba, nangu ca kuti ukucila pali 100. inshita bamo ukufuma ku nko shonse isha bena Israele babutukile ku Yuda ku kapinda ka ku kulyo pa mulandu wa fya ku mupashi imibele ya calo ku kapinda ka ku kuso.

Pa bantu ba mu Yuda abaikele pa nse ya Yerusalemu, aba balitamfiwe pamo ne ciputulwa ca ku kapinda ka ku kuso, icaitwa Israele, kuli Salimanesa imfumu ya ku Asiria mu mwaka wa 3294 AH. Ici cali mu mwaka wa 136 ilyo abena Yuda tabatamfiwe ku Yerusalemu. Imitundu yonse 13 balipo muli ili bumba, pantu, nga fintu twalandapo kale, na kabili ifiputulwa fya ku mishi ifya AbaYuda balitamfiwe.

Pali ino nshita twaisa ku mayanda yakonkapo ayakwata imitundu ikonkapo:

Ing'anda ya kwa Yuda:

• Yuda
• Benyamini
• Iciputulwa ca mukowa wa kwa Manase
• Abanono ukufuma ku nko shimbi shonse

Ing'anda ya kwa Israele:

• Iciputulwa cimbi ica mukowa wa kwa Manase
• Efraimu
• Rubeni
• Simeone
• Levi
• Dani
• Nafutali
• Gadi
• Aseri
• Isakari
• Zebuloni
• Abanono ukufuma kuli Yuda, Benyamini na ciputulwa cimbi ica mukowa wa kwa Manase.

Amashiwi yacindama: Sefania 2:4-7

Ni kumfwikisha ukwa mu kati ukuti abengi bonse babili Yuda na Israele baleikala mu ku Masamba, e kutila mu calo ca Israele, ku Bulaya na ku Kabanga ka Amerika. Kabili Baibolo yalanda ukuti mu nshita sha ku mpela, abashalapo aba kwa Yuda bakaikala pa mupaka wa bemba mu Icalo ca Mushilo:

Amashina ya fyalo aya muno nshiku aya Mitundu ya Israele iyaonaika:

• Asheri: Icitungu ca ku Masamba ya Afrika
• Benyamini: Icalo ca Norway
• Dan: Irish
• Gadi: Icalo ca Germany
• Isakari: Icalo ca ku Finlandi
• Efraimu: Ubufumu bwa ku Bufumu
• Manase: Icitungu ca ku America .
• Yuda: uluko lwa kwa Israele lelo na kabili lwalipaatukana pa kati ka bana bambi aba kwa Israele .
• Levi: alipaatulwe pa kati ka lupwa lumbi ulwa kwa Israele .
• Naftali: Icalo ca Sweden
• Rubeni: Icalo ca France
• Simeoni: alipaatulwe pa kati ka lupwa lwa kwa Israele
• Zebuloni: icalo ca Netherlands

Pa kusambilila na fimbi pa mitundu imbi, tulalosha ku ncende ya kwa Steven M. Collins, alembele amabuuku ayengi kabili ali na webusaiti iisuma pali ili lyashi.

Amashiwi yacindama: Ruti, ifipandwa 1-4; Ukusokolola 19:9

Pa kuti twishibe bwino bwino ubucibusa bwaba pa kati ka calici, Yuda na Israele tuli na ukumfwikisha ukubomfya kwa busesemo pa kati ka aya mabumba mu Cipingo Cakale kabili ukubikako ici ne fyo fyalembwa muli baibolo pa lwa calici mu New Icipangano. Abantu abengi tabaishiba nangu cimo pa lwa calici ngo mubili wa Kristu mu Cipingo Cakale, eico pa kuti tumone ulubuuto lumo pali ici cine tufwile ukubika amano ku Ukusokolola kwa Busesemo ku citabo ca kwa Ruti.

Apa tumona ulupwa ukufuma kuli Efraimu, ukufuma ku Betelehemu (ukupilibula Ing’anda ya Mukate) mu Yuda no kuya ku Moabu, iyo isanga ukubomfiwa kwa iko ukwa busesemo mu kutamfiwa ku Asiria mu mwaka wa 3294 pa numa ya Kristu. Ulu lupwa lwaikala mu Moabu pa myaka 10, iyo a mulandu wa kusendwa ku nko sha baYuda. Ilyo ali mu busha abaume bonse ukufuma mu lupwa, Elimeleki,Maloni na Kilioni bafwile. Ici cimininako amaka ya kwa Israele ayaonaika. Naomi ashalapo nga mukamfwilwa umukote (uwashala), pamo na bakashi ba baume 2, Ruti na Ofa.

Ilyo Naomi apingwilepo ukubwelela ku Betelehemu aesha ukuleta bonse babili Ruti na Orfa, ifimininako Icebo, pamo nankwe, nangu cibe fyo Orfa apingwilepo ukushala ku numa. Rute pa kuba uwa baNko kabili uwali cilangililo ca cilonganino ca cine cine ica kwa Kristu, asanga icifulo ca kucingililwamo na Boasi, umwine wa mpanga ya ku Yuda, kabili uwa cilangililo ca kwa Yesu. Ukulingana ne mibele, Boasi amupususha kabili eico apeela pano insambu mu calo kabili mu kupelako amutwala. Nomba uku kuupa ni musango wa Kuupa kwa Mwana wa Mpanga uko kwalandwapo mu Ukusokolola 19:9:

Nga ca kutila: ca kusekesha ukwishiba ukuti bonse babili Boasi na Rute baba aba bafyashi bakulu ba kwa Yesu:

kabili eico ili lyashi ilipi mucine cine alikwata Ubupilibulo bwa Kubalilapo nakabili.

Nomba kuti twamona ukuti Israele atungulula Icebo ukubwelela ku calo ca cipangano uko Icilonganino cikaupwa kuli Yesu.

Ubucindami bwa ‘Imbila ya Pentekoste’ bushininkisha ubupusano pa kati ka Icebo ca kwa Yesu Kristu no Bufumu, ukushininkisha ukuti tafyapalana. Ba imbila ya kubalilapo iyabilishiwe na Yohane Kabatisha, abasambi, kabili na Yesu fye kuli Israele yali pa lwa Bufumu bwa ku Mulu ubwaleisa. Lelo, ukukaana kwa kwa Israele kuli ici ubukombe bwalengele ukusokolola kwa cishinka cipya: Icebo. Iyi Calici, inkama kale icafisama, casangilwe nge cilonganino icaibela mu kati ka Bufumu.

Bakasesema ba mu Cipingo Cakale, Yohane Kabatisha, na batumwa ba kubalilapo balibikile amano pa lwa kubweshiwa kwa Bufumu bwa kwa Israele. Pa numa ya Israele (uwa nshita inono) ukukaana Yesu, Yesu aletele umuntontonkanya wa Cilonganino ca baYuda, uo abengi tabamwenepo abantu. Iyi Calici limininako inshita ipya iya nkumbu, iyapusanako ukufuma ku Bufumu ukuteka kwa ku mubili pa Calo.

Amalyashi ya kwa Petro no kufwa kwa kwa Stefano fyali fishinte fya kusesha amano ukufuma kuli Israele ku bantu abengi. Pa kubala, Imbila Nsuma yashimikilwe fye ku baYuda. Na ilyashi lya kulekelesha ilya kwa Stefano, lyali lya kwaluka. Ici cacitike mu mwaka wa 4000 AH kabili cali cishibilo ca mpela ya Myaka 70 iya kwa Daniele. Pa numa ya mfwa yakwe, Imbila Nsuma yatendeke ukusansalikwa ukucila pa fifulo fya baYuda, intanshi ku Samaria, lyene ku Bena fyalo.

Ukupilibuka kwa kwa Sauli (Paulo) kwalangile ukwaluka kwacindamisha. Aishileba imbila nsuma iya kubalilapo umutumwa wa masambililo ya Cilonganino, ukubika amano ku luse lwa kwa Yesu Kristu ukucila ukucila pa kwimikwa kwa Bufumu bwa ku mubili ukwapalamisha. Iyi mbila iipya yashininkishe ukusumina muli Yesu ku kupusuka, ukucipusanako ku ca kubalilapo imbila ya kulapila pa lwa Bufumu ubuleisa Icilonganino catendeke na bantu ukufuma ku Yuda na ku Israele kabili panono panono caishileba ukucilapo Bena fyalo mu mibele, ukutamfiwa ukufuma ku mbila ya Bufumu. Ici tacapilibwile ukuti ukutendeka kwa Bufumu kwalekelelwe, lelo ukucila ukuti yali iyacelwa ukufikila Icebo casendwa ukufuma muli ici calo ca ku mubili mu kusendwa.

Ukulundapo, nga fintu calandwapo pa muulu, Icitabo ca kwa Ruti cilanga ukuti Abashilika bali yafikile ukupitila muli Israele, e co Paulo aile uko imitundu iingi iya bena Israele yali.

Uku kwaluka ukufuma ku mbila ya Bufumu ukuya ku mbila ya Cilonganino kulangilila ubucindami bwa Kuputula bwino Ishiwi lya kwa Lesa, ukwishiba imilimo yalekanalekana amashiwi ya Bufumu ne Calici mu lyashi lya kale lyonse ilya Baibolo.